Dogmat Wzrostu Gospodarczego

Dogmat wzrostu gospodarczego to założenie, że nieprzerwany wzrost produktu krajowego brutto jest zarazem koniecznym warunkiem i wystarczającą miarą pomyślności zbiorowej. Wzrost przestaje tu być jednym ze środków polityki gospodarczej, a staje się jej celem ostatecznym, wobec którego pozostałe cele pełnią rolę służebną.

W skrócie

• Teza: wzrost PKB jest nadrzędnym kryterium oceny polityki publicznej.
• Geneza miary: PKB opracowano w latach 30. i 40. XX wieku jako narzędzie doraźne; Simon Kuznets ostrzegał przed traktowaniem go jako miary dobrobytu.
• Czego nie mierzy: pracy opiekuńczej, nierówności, zużycia zasobów, jakości usług publicznych.
• Spór: zwolennicy odsprzęgnięcia wzrostu od emisji kontra postwzrost i ekonomia obwarzanka.
• Ryzyko dogmatyczne: koszty środowiskowe i społeczne znikają, bo nie mają miejsca w mierniku.

Skąd wziął się miernik

Produkt krajowy brutto powstał jako odpowiedź na potrzeby wielkiego kryzysu i gospodarki wojennej: rządy potrzebowały jednej liczby opisującej zdolności produkcyjne. Simon Kuznets, współautor rachunków narodowych, zastrzegał, że dobrobytu narodu nie da się wywnioskować z pomiaru dochodu narodowego. Zastrzeżenie zostało pominięte, a wskaźnik pomocniczy awansował na cel polityczny.

Struktura dogmatu

Dogmatyczny charakter tezy ujawnia się w trzech miejscach. Po pierwsze, wzrost jest przyjmowany bez określenia, czego dokładnie ma dotyczyć — rosnące wydatki na usuwanie szkód powiększają PKB tak samo jak inwestycje w edukację. Po drugie, brakuje kryterium zatrzymania: nie istnieje poziom, po którym cel uznano by za osiągnięty. Po trzecie, alternatywa nie jest rozpatrywana merytorycznie, lecz odrzucana jako niepoważna, co jest typowym objawem twierdzenia wyjętego spod dyskusji.

Argumenty za utrzymaniem celu wzrostu

• W gospodarkach o niskim dochodzie wzrost pozostaje najsilniej udokumentowanym mechanizmem wychodzenia z ubóstwa.
• Systemy emerytalne i obsługa długu publicznego są konstrukcyjnie zależne od rosnącej podstawy dochodowej.
• Transformacja energetyczna wymaga ogromnych nakładów inwestycyjnych, które łatwiej sfinansować w gospodarce rosnącej.

Argumenty przeciw traktowaniu go jako dogmatu

• Efekt nasycenia: powyżej pewnego poziomu dochodu związek między PKB per capita a deklarowanym zadowoleniem z życia wyraźnie słabnie.
• Rozdzielenie od emisji: odsprzęgnięcie względne jest udokumentowane, bezwzględne i globalne w wymaganym tempie pozostaje sporne.
• Ślepota rozdzielcza: ten sam wzrost może oznaczać poprawę dla większości albo koncentrację zysków w wąskiej grupie.

Propozycje alternatywnych ram

Kate Raworth zaproponowała „ekonomię obwarzanka”, w której przestrzeń działania gospodarki wyznaczają dolny próg społeczny i górny pułap środowiskowy. Amartya Sen i Martha Nussbaum rozwinęli podejście oparte na zdolnościach, przeniesione częściowo do wskaźnika rozwoju społecznego. Nurt postwzrostu postuluje planowe ograniczenie sektorów najbardziej materiałochłonnych. Wspólne dla tych propozycji nie jest odrzucenie produkcji, lecz odebranie jednemu wskaźnikowi statusu nadrzędnego kryterium.

Ujęcie niedogmatyczne

Wzrost można traktować jako zmienną instrumentalną: potrzebny wtedy i w takim zakresie, w jakim służy określonym celom — pełnemu zatrudnieniu, finansowaniu opieki, inwestycjom w infrastrukturę. Takie ujęcie pozwala pytać o skład wzrostu, a nie tylko o jego tempo, i przywraca dyskusji wymiar sprawdzalny.