dogmaty ideologiczne

O dziale

Pojęcie dogmatu ideologicznego odnosi się do zbioru bezkrytycznie przyjmowanych twierdzeń i założeń stanowiących trzon danej doktryny politycznej lub społeczno-gospodarczej. W odróżnieniu od elastyczniejszej doktryny, dogmat cechuje się absolutną nienaruszalnością i odpornością na krytykę. Tworzy on zamknięty system przekonań, wspierany przez różnorodne mechanizmy społeczne i psychologiczne. Do narzędzi służących umacnianiu takich zasad należą indoktrynacja, propaganda oraz nowomowa, stanowiąca język celowo kształtowany przez ośrodki władzy. W procesie tym istotną rolę odgrywają również mechanizmy psychologiczne, takie jak myślenie grupowe, dysonans poznawczy, efekt odwrotny, tworzenie się struktur opartych na mechanizmach sekt czy bezkrytyczny kult jednostki.

Przykłady dogmatyzmu ideologicznego można odnaleźć w rozmaitych systemach politycznych na przestrzeni dziejów. Ruchy marksistowsko-leninowskie opierały swój światopogląd na materializmie dialektycznym oraz historycznym, które wraz z rozwojem maoizmu i ortodoksji stalinowskiej przekształciły się w kanon nienaruszalnych reguł. Przykładem skrajnego podporządkowania nauki polityce był w ZSRR łysenkizm, traktowany jako obowiązkowa doktryna biologiczna i rolnicza, natomiast próby ponownego zbadania i zakwestionowania tych zasad określane były mianem rewizjonizmu.

Sztywne założenia występują także w systemach wolnorynkowych i demokratycznych. Od lat siedemdziesiątych XX wieku wykształciły się dogmaty neoliberalizmu, uosabiane przez hasło TINA, głoszące brak alternatywy dla przyjętego modelu. Z kolei dogmat demokracji wyraża się w przekonaniu o uniwersalnej, bezwzględnej słuszności i nienaruszalności ustroju demokratycznego. Zgromadzona wiedza pozwala zrozumieć mechanizmy powstawania, utrwalania i funkcjonowania ideologicznych pewników.