Narzędzie
Rozróżniacz pojęć
Dogmat, doktryna, aksjomat, paradygmat, hipoteza i przekonanie bywają używane zamiennie, choć różni je wszystko, co istotne: kto je ustala, czy wolno je zmienić, jak się je sprawdza i co grozi za ich odrzucenie. To zestawienie pokazuje te cztery osie naraz.
Wybierz dwa pojęcia
Dogmat ma być przyjęty, hipoteza ma być sprawdzona: pierwszy kończy dyskusję aktem orzeczenia, druga ją otwiera i przewiduje własne obalenie.
Macierz czterech osi
| Pojęcie | Kto ustala | Czy podlega zmianie | Jak się weryfikuje | Co przy odrzuceniu |
|---|---|---|---|---|
| Dogmatreligia | Magisterium: sobór powszechny albo papież orzekający ex cathedra. | Nieodwołalny co do treści; zmienia się tylko sposób jego wykładni. | Przez wskazanie aktu orzekającego — dokumentu, soboru, roku. | Uporczywe odrzucenie to herezja i wykluczenie ze wspólnoty wiary. |
| Doktrynareligia | Nauczanie zwyczajne Kościoła, bez uroczystej definicji. | Może być precyzowana, rozwijana i przeformułowywana. | Przez zgodność z całością nauczania i praktyką Kościoła. | Sprzeciw jest błędem lub nieposłuszeństwem, nie herezją formalną. |
| Aksjomatmatematyka, logika | Przyjmuje go badacz lub szkoła jako punkt wyjścia systemu. | Wymienialny: inny zestaw aksjomatów daje inny, równie ważny system. | Nie dowodzi się go; ocenia się niesprzeczność i owocność systemu. | Odrzucenie nie jest błędem — buduje geometrię lub logikę alternatywną. |
| Paradygmatnauka | Wspólnota badaczy — przez praktykę, nie przez akt ogłoszenia. | Zmienia się skokowo, w rewolucji naukowej, gdy anomalii jest zbyt wiele. | Przez zdolność do rozwiązywania problemów, nie przez pojedynczy test. | Odrzucenie oznacza wyjście poza główny nurt aż do zmiany paradygmatu. |
| Hipotezanauka | Formułuje ją pojedynczy badacz; nikt jej nie nadaje mocy wiążącej. | Z założenia tymczasowa — istnieje po to, żeby ją sprawdzić. | Przez test empiryczny i próbę falsyfikacji. | Odrzucona hipoteza to normalny wynik pracy, nie porażka ani wina. |
| Przekonaniepsychologia, język potoczny | Wyłącznie sam podmiot; nie ma instancji nadającej mu status. | Zmienia się prywatnie, pod wpływem doświadczenia lub namysłu. | Nie podlega procedurze weryfikacji — najwyżej uzasadnieniu w rozmowie. | Zmiana przekonania nie pociąga żadnych konsekwencji instytucjonalnych. |
Źródło zestawienia: /narzedzia/rozrozniacz-pojec/
Powiązane narzędzia
Pojęcia bliskoznaczne i ich granice
Dogmat, doktryna, aksjomat, paradygmat, doktrynerstwo i przesąd bywają używane wymiennie, choć różnią się źródłem obowiązywania. Dogmat wynika z orzeczenia uprawnionej instancji, doktryna z całości nauczania, aksjomat z umowy przyjętej na wejściu systemu formalnego, paradygmat z praktyki badawczej wspólnoty naukowej. Dwa ostatnie terminy — doktrynerstwo i przesąd — mają charakter oceniający, a nie opisowy.
Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Aksjomatu nie „obala się” w tym sensie, w jakim mówi się o obaleniu twierdzenia empirycznego: można zbudować system, który go nie przyjmuje, jak w geometriach nieeuklidesowych. Paradygmat zmienia się wraz z przebudową pola badawczego, a nie na mocy decyzji. Dogmat pozostaje w mocy, dopóki wspólnota uznaje autorytet, który go ogłosił.
Narzędzie zestawia pary pojęć i wskazuje cechę, która je rozdziela: sposób ustanowienia, tryb ewentualnej zmiany, zakres obowiązywania i rejestr, w jakim termin bywa używany. Wskazane różnice odsyłają do haseł źródłowych, gdzie omówiono historię terminu i typowe konteksty, w których jego przeniesienie z jednej dziedziny do drugiej prowadzi do nieporozumień.