Dogmat Homo Oeconomicus

Dogmat homo oeconomicus to założenie, że człowiek podejmuje decyzje gospodarcze jako podmiot w pełni racjonalny: dysponujący spójnym uporządkowaniem preferencji, przetwarzający dostępne informacje bez błędu i maksymalizujący własną użyteczność. Jako uproszczenie modelowe jest to narzędzie użyteczne; jako twierdzenie o rzeczywistej naturze człowieka staje się dogmatem odpornym na dane.

W skrócie

• Treść modelu: preferencje zupełne i przechodnie, pełna informacja, maksymalizacja użyteczności.
• Rodowód: John Stuart Mill, ekonomia neoklasyczna, teorianauk. wyboru racjonalnego.
• Krytyka empiryczna: Herbert Simon (ograniczona racjonalność), Kahneman i Tversky (heurystyki i błędy poznawcze).
• Granica użyteczności: dobry przy dużych agregatach, zawodny przy decyzjach jednostkowych i ryzyku.
• Objaw dogmatyczności: odchylenia od modelu tłumaczy się „nietypowymi preferencjami”, a nie błędem modelu.

Model jako założenie robocze

Ekonomia neoklasyczna nie twierdziła pierwotnie, że ludzie są kalkulatorami. Twierdziła, że przy pewnych pytaniach — jak reaguje popyt na zmianę ceny, jak rozkłada się podaż pracy — założenie o racjonalnym maksymalizowaniu daje przewidywania wystarczająco trafne. Milton Friedman ujął to w tezie o nierealistyczności założeń: model ocenia się po sile predykcji, nie po wierności psychologicznej. Argument ten jest sensowny dopóty, dopóki predykcje są sprawdzane. Gdy przestają być, zostaje samo założenie.

Co pokazały badania

• Ograniczona racjonalność: Herbert Simon wykazał, że ludzie nie optymalizują, lecz poszukują rozwiązania „wystarczająco dobrego” (satysficing), bo koszt pełnej analizy przewyższa korzyść.
• Awersja do straty: strata odczuwana jest silniej niż zysk o tej samej wartości, co łamie symetrię funkcji użyteczności.
• Efekt ramy: ta sama opcja przedstawiona jako „90% przeżywalności” i „10% śmiertelności” prowadzi do odmiennych wyborów.
• Preferencje społeczne: w grze ultimatum ludzie odrzucają korzystne dla siebie oferty uznane za niesprawiedliwe.

Mechanizm uodpornienia

Model daje się obronić przed każdym kontrprzykładem przez rozszerzenie funkcji użyteczności: jeśli ktoś oddaje pieniądze, znaczy że czerpie użyteczność z altruizmu; jeśli działa wbrew własnemu interesowi, znaczy że jego preferencje są inne, niż sądziliśmy. Taki zabieg ratuje formę teoriinauk. kosztem jej treści — twierdzenie zgodne z każdym możliwym zachowaniem nie mówi nic o zachowaniu. To dokładnie ten sam problem, który w filozofii naukifiloz. opisuje się jako utratę falsyfikowalności.

Konsekwencje dla polityki gospodarczej

Przyjęcie dogmatu prowadzi do projektowania instytucji pod podmiot, który nie istnieje. Reformy emerytalne oparte na założeniu, że obywatel samodzielnie zoptymalizuje oszczędności długoterminowe, zderzają się z inercją i odkładaniem decyzji. Odpowiedzią stały się rozwiązania uwzględniające rzeczywistą psychologię decyzji, jak automatyczny zapis z możliwością rezygnacji, opisany przez Richarda Thalera i Cassa Sunsteina.

Jak korzystać z modelu bez dogmatu

Wskazane jest podanie zakresu ważności: przy jakich decyzjach, dla jakiego horyzontu czasowego i przy jakim poziomie ryzyka model daje trafne przewidywania. Ekonomia behawioralna nie zniosła homo oeconomicus — ograniczyła jego dziedzinę stosowalności. Różnica między narzędziem a dogmatem polega właśnie na tym, że narzędzie ma podane granice.