Dogmat Postępu Społecznego

Dogmat postępu społecznego to przekonanie, że dzieje ludzkich wspólnot układają się w linię wznoszącą: że każde kolejne pokolenie żyje w porządku bardziej racjonalnym, sprawiedliwym i wolnym od poprzedniego. W wersji dogmatycznej teza ta nie jest hipoteząnauk. historyczną poddawaną weryfikacji, lecz założeniem wstępnym, na którym opiera się ocena instytucji, reform i samych faktów.

W skrócie

• Rdzeń twierdzenia: zmiana społeczna ma kierunek, a kierunek ten jest z natury korzystny.
• Rodowód: osiemnastowieczne Oświecenie (Condorcet, Turgot), pozytywizmfiloz. Comte’a, dziewiętnastowieczne teorienauk. stadialne.
• Status logiczny: twierdzenie niefalsyfikowalne — regres bywa reinterpretowany jako „chwilowe cofnięcie” lub „koszt przejścia”.
• Funkcja: legitymizuje reformy i porządkuje politykę na osi „nowoczesne — zacofane”.
• Krytyka: szkoła frankfurcka, Gray, Lasch — postęp techniczny nie przekłada się automatycznie na postęp moralny.

Skąd bierze się przekonanie o postępie

Idea postępu jest historycznie młoda. Starożytność i średniowiecze operowały raczej figurą cyklu albo degradacji: złoty wiek leżał w przeszłości, a zadaniem wspólnoty było zachowanie porządku, nie jego przekraczanie. Dopiero nowożytna naukanauk., akumulacja wiedzy technicznej i doświadczenie rewolucji przemysłowej dostarczyły materiału dla przekonania, że czas pracuje na korzyść człowieka. Condorcet w Szkicu obrazu postępu ducha ludzkiego zapisał ten pogląd w formie niemal aksjomatycznej, a Auguste Comte nadał mu strukturę prawaprawn. trzech stadiów.

Przejście od obserwacji („w wielu dziedzinach zwiększyła się wiedza i długość życia”) do dogmatu („historia zmierza ku lepszemu”) dokonuje się przez uogólnienie, którego nie da się sprawdzić. To właśnie ten krok czyni z tezy o postępie założenie fundujące, a nie wniosek empiryczny.

Struktura dogmatyczna twierdzenia

Dogmat postępu spełnia klasyczne kryteria twierdzenia niepodważalnego wewnątrz systemu:

• Odporność na kontrprzykłady: dwie wojny światowe, ludobójstwa XX wieku i katastrofa ekologiczna nie unieważniły tezy — zostały włączone jako „odchylenia” albo „cena modernizacji”.
• Rola normatywna: z opisu kierunku dziejów wyprowadza się powinność — należy popierać to, co „idzie z duchem czasu”.
• Wykluczenie: stanowiska sprzeczne zyskują etykietę „reakcyjnych” lub „zacofanych”, co przenosi spór z płaszczyzny argumentu na płaszczyznę pozycji w czasie.

Postęp jako narzędzie polityki społecznej

W praktyce administracyjnej dogmat postępu pełni funkcję operacyjną. Pozwala uszeregować państwa, regiony i grupy na skali rozwoju, a następnie zaprojektować interwencję, która ma je „doprowadzić” do wyższego stadium. Na tej logice opierały się dziewiętnastowieczne projekty cywilizacyjne, powojenne teorienauk. modernizacji, a częściowo także współczesne wskaźniki rozwoju społecznego. Sama miara nie jest tu problemem — problemem jest przyjęcie z góry, że istnieje jedna oś, na której wszystkie wspólnoty można uczciwie umieścić.

Główne linie krytyki

Krytyka dogmatu postępu nie polega na twierdzeniu, że nic się nie poprawia. Polega na rozdzieleniu warstw. Wzrost wiedzy technicznej jest kumulatywny — wiedzy nie trzeba odkrywać dwa razy. Moralność, instytucje i kultura polityczna kumulatywne nie są: osiągnięcia jednego pokolenia mogą zostać utracone przez następne. John Gray nazywa mieszanie tych porządków „iluzją przeniesienia”, Christopher Lasch wskazuje na jego funkcję pocieszycielską, a Theodor Adorno i Max Horkheimer w Dialektyce oświecenia pokazują, jak rozum instrumentalny wytwarza własne formy barbarzyństwa.

Jak rozpoznać dogmatyczne użycie pojęcia

Użycie krytyczne wskazuje dziedzinę, miarę i okres: „w tym kraju, między tymi latami, według tego wskaźnika, nastąpiła poprawa”. Użycie dogmatyczne pomija wszystkie trzy elementy i operuje samym kierunkiem: „nie ma powrotu”, „historia to rozstrzygnęła”, „nie da się cofnąć zegara”. Pierwsze zdanie można obalić danymi; drugie odwołuje się do autorytetu czasu, a więc do instancji, z którą nie sposób dyskutować.