Dogmat Merytokracji

Dogmat merytokracji to założenie, że pozycja społeczna jest — albo z konieczności powinna być — wypadkową talentu i wysiłku jednostki. W wersji opisowej twierdzi, że tak właśnie działa nowoczesne społeczeństwo; w wersji normatywnej, że tylko taki podział dóbr i stanowisk jest sprawiedliwy. Dogmatyczny charakter zyskuje wtedy, gdy obie wersje zostają zlane w jedno i przestają podlegać sprawdzeniu.

W skrócie

• Formuła klasyczna: zasługa = zdolności + wysiłek (Michael Young, 1958).
• Paradoks źródła: termin powstał jako satyra na ustrój oparty na testach, a został przyjęty jako ideał.
• Mechanizm dogmatyczny: sukces uznaje się za dowódnauk. zasługi, a porażkę za dowódnauk. jej braku — twierdzenie samopotwierdzające.
• Dane empiryczne: mobilność międzypokoleniowa w większości gospodarek rozwiniętych jest ograniczona i silnie zależy od pochodzenia.
• Krytycy: Michael Sandel, Daniel Markovits, Pierre Bourdieu.

Ironia założycielska

Słowo „merytokracja” wprowadził Michael Young w dystopii The Rise of the Meritocracy jako opis ustroju, w którym nowa elita, przekonana o własnej zasłużoności, traci wszelkie zobowiązania wobec przegranych. Young opisywał świat, w którym stara nierówność stanowa zostaje zastąpiona nierównością bardziej dotkliwą, bo uzasadnioną. Przejęcie tego terminu jako pochwały jest jednym z najlepiej udokumentowanych przypadków odwrócenia sensu w słowniku polityki społecznej.

Dlaczego twierdzenie działa jak dogmat

Merytokracja funkcjonuje dogmatycznie, ponieważ zawiera wbudowany mechanizm potwierdzania. Jeśli ktoś zajmuje wysoką pozycję, przyjmuje się, że na nią zapracował; jeśli jej nie zajmuje, przyjmuje się, że nie wykorzystał szans. Obserwacja nie może przeczyć tezie, bo każdy wynik jest odczytywany jako jej potwierdzenie. Do tego dochodzi trudność definicyjna: „zasługa” nie jest wielkością obiektywną, lecz zależy od tego, jakie kompetencje dana epoka nagradza.

Skutki społeczne

Michael Sandel wskazuje, że dogmat merytokratyczny wytwarza dwie postawy: pychę u wygranych i upokorzenie u przegranych. Pierwsza zwalnia z solidarności, druga odbiera godność, ponieważ pozycję gorszą tłumaczy winą osobistą, a nie strukturą. Daniel Markovits dodaje obserwację o pułapce po stronie elit: rywalizacja o pozycję wymusza pracę wyniszczającą, a rodzinny transfer przewagi staje się głównym celem inwestycji.

Co pozostaje po krytyce

Odrzucenie dogmatu nie oznacza postulatu obsadzania stanowisk losowo. Kompetencja chirurga czy pilota jest wartością rzeczywistą i selekcja według umiejętności jest w takich rolach racjonalna. Krytyka dotyczy trzech nadużyć: rozciągnięcia zasady selekcji na cały rozkład dochodów i szacunku, uznania obecnych wyników za pomiar zasługi oraz wyprowadzenia z zasługi prawaprawn. do nieograniczonego udziału w dobrach wspólnych.

Test dogmatyczności

Wystarczy zapytać, jaki wynik empiryczny mógłby tezę obalić. Jeśli rozmówca uznaje niską mobilność społeczną, dziedziczenie zawodów i korelację wyników szkolnych z zamożnością rodziców za dowódnauk., że „ci lepsi po prostu mają lepsze dzieci”, twierdzenie zostało uodpornione na fakty i przestało być hipoteząnauk. o działaniu społeczeństwa.