David Hume

David Humefiloz. (1711–1776) był szkockim filozofemfiloz., historykiem i ekonomistą, uznawanym za jednego z najważniejszych przedstawicieli oświecenia. Jego myśl stanowi szczytowe osiągnięcie brytyjskiego empiryzmufiloz., kładącego nacisk na doświadczenie jako jedyne źródło wiedzy.
W swoich pracach, takich jak „Traktat o naturze ludzkiej”, poddał radykalnej krytyce fundamenty ówczesnej metafizyki, w tym pojęcia substancji, jaźni oraz związku przyczynowo-skutkowego.

W skrócie

• Empiryzmfiloz. radykalny: David Humefiloz. twierdził, że cała wiedza pochodzi z wrażeń zmysłowych (impresji), a idee są jedynie ich słabszymi kopiami.
• Sceptycyzmfiloz. wobec przyczynowości: Filozoffiloz. argumentował, że nie postrzegamy koniecznego związku między przyczyną a skutkiem, a jedynie stałe następstwo zdarzeń.
• Krytyka indukcji: Hume wskazał, że przewidywanie przyszłości na podstawie przeszłości nie ma uzasadnienia logicznego, lecz opiera się na przyzwyczajeniu.
• Gilotyna Hume’a: Ważna zasada logiczna, według której nie można wywodzić twierdzeń o tym, co „powinno być” (etyka), z twierdzeń o tym, co „jest” (fakty).
• Religiateol. naturalna: Poddał krytyce dowodynauk. na istnienie Boga, wskazując na ich niedoskonałość logiczną i brak oparcia w doświadczeniu.

Definicja i kontekst filozoficzny

W ujęciu filozoficznym David Humefiloz. definiuje człowieka jako istotę rządzoną bardziej przez uczucia i nawyki niż przez czysty rozum. Jego system, nazywany często sceptycyzmemfiloz. umiarkowanym, zmierzał do wyznaczenia granic ludzkiego poznania.
Hume odrzucił istnienie idei wrodzonych, co stawiało go w opozycji do racjonalizmu kontynentalnego reprezentowanego przez Kartezjusza.

Pojęcie	Definicja według Hume'a	Status poznawczy
Impresje	Bezpośrednie, silne wrażenia zmysłowe i emocjonalne.	Fakt pierwotny
Idee	Słabe kopie impresji, obrazy myślowe wykorzystywane w rozumowaniu.	Pochodna doświadczenia
Przyczynowość	Subiektywne przekonanie o związku zdarzeń wynikające z nawyku.	Hipotezanauk. psychologiczna
Jaźń (Self)	Wiązka szybko zmieniających się percepcji; brak stałej substancji duszy.	Złudzenie metafizyczne

Teoria poznania: Impresje i idee

Fundamentem filozofiifiloz., którą rozwijał David Humefiloz., jest podział wszystkich treści umysłu na dwie klasy: impresje i idee. Impresje (łac. impressio) to nasze żywe i bezpośrednie postrzeżenia, gdy słyszymy, widzimy, czujemy, kochamy lub nienawidzimy.
Są one pierwotne i posiadają największą siłę oddziaływania na naszą świadomość.

Idee natomiast są zaledwie bladymi echami tych impresji. Kiedy wspominamy miniony ból lub wyobrażamy sobie przyszłą przyjemność, operujemy ideami. Hume sformułował tzw. „zasadę kopii”, według której każda prosta idea musi mieć swoją uprzednią impresję.
Jeśli nie potrafimy wskazać impresji, z której wywodzi się dane pojęcie (np. „substancja”), uznawał je za pozbawione realnej treści poznawczej.

Złożone konstrukty umysłowe

Umysł posiada zdolność łączenia prostych idei w złożone całości, nawet jeśli nie odpowiadają one rzeczywistości (np. złota góra). Jednak nawet najbardziej fantastyczne wyobrażenia składają się z elementów dostarczonych wcześniej przez zmysły.
Proces ten odbywa się według trzech zasad kojarzenia (asocjacji): podobieństwa, styczności w czasie lub przestrzeni oraz przyczyny i skutku.

• Podobieństwo: Widok zdjęcia (idea) przywodzi na myśl osobę na nim przedstawioną.
• Styczność: Wspomnienie jednego pokoju w domu naturalnie prowadzi do myśli o sąsiednich pomieszczeniach.
• Przyczynowość: Myśl o ranie niemal natychmiast wywołuje ideę bólu, który jej towarzyszy.

Problem przyczynowości i krytyka indukcji

Jednym z najbardziej rewolucyjnych wkładów, jakie wniósł David Humefiloz. do naukinauk. i filozofiifiloz., była analiza związku przyczynowego. Tradycyjnie uważano, że między przyczyną a skutkiem zachodzi konieczny związek, który rozum może odkryć a priori.
Hume zauważył, że obserwujemy jedynie, iż zdarzenie A (np. uderzenie kuli bilardowej) następuje przed zdarzeniem B (ruch drugiej kuli) i dzieje się to stale.

Z faktu, że dwa zdarzenia regularnie występują po sobie, nie wynika logicznie, że jedno produkuje drugie. Nasze przekonanie o konieczności tego związku nie pochodzi z rozumu, lecz z przyzwyczajenia (ang. custom).
Umysł, przyzwyczajony do powtarzalności zjawisk, wytwarza subiektywne oczekiwanie, że w przyszłości będzie tak samo.

Krytyka rozumowania indukcyjnego

Z problemem przyczynowości wiąże się sceptycyzmfiloz. wobec indukcji. Indukcja to metodanauk. wnioskowania z faktów szczegółowych o prawachprawn. ogólnych (np. „słońce wschodziło codziennie, więc wzejdzie i jutro”).
David Humefiloz. wykazał, że nie istnieje żadne racjonalne uzasadnienie dla założenia, iż przyszłość będzie podobna do przeszłości.

Każda próba udowodnienia regularności przyrody za pomocą doświadczenia wpada w błędne koło, ponieważ samo doświadczenie opiera się na założeniu tej regularności. Chociaż w codziennym życiu musimy polegać na indukcji, w sensie naukowym i logicznym pozostaje ona nieuzasadniona.
To spostrzeżenie legło u podstaw późniejszych poszukiwań Karla Poppera w zakresie falsyfikacjonizmu.

Etyka i Gilotyna Hume’a

W dziedzinie moralności David Humefiloz. był zwolennikiem emotywizmu. Twierdził, że moralność nie jest domeną rozumu, lecz uczuć. Rozum może pomagać nam w ustalaniu faktów lub dobieraniu środków do celu, ale sam w sobie nigdy nie jest motywem działania.
„Rozum jest i powinien być tylko niewolnikiem uczuć” – to jedno z najsłynniejszych twierdzeń filozofafiloz..

Kluczowym wkładem w logikęfiloz. moralną jest tzw. Gilotyna Hume’a. Filozoffiloz. zauważył błąd polegający na niezauważalnym przejściu od zdań opisowych (o tym, co jest) do zdań normatywnych (o tym, co być powinno).
Z faktu, że ludzie naturalnie dążą do przetrwania, nie wynika automatycznie etyczny nakaz pomagania innym bez wprowadzenia dodatkowej przesłanki wartościującej.

Fundamenty sympatii

Mimo sceptycyzmufiloz., David Humefiloz. nie był nihilistą moralnym. Uważał, że ludzie posiadają naturalną zdolność do sympatii (współodczuwania), która pozwala nam czerpać satysfakcję z pomyślności innych i odczuwać dyskomfort na widok ich cierpienia.
Moralność opiera się zatem na użyteczności społecznej i powszechnych odczuciach aprobaty lub dezaprobaty, a nie na abstrakcyjnych prawachprawn. metafizycznych.

Podział cnót według Hume'a:

1. Cnoty naturalne: Wynikające z bezpośrednich instynktów, jak łagodność, dobroczynność czy wielkoduszność.
2. Cnoty sztuczne: Wynikające z konwencji i umów społecznych, niezbędne dla funkcjonowania państwa, np. sprawiedliwość, dotrzymywanie obietnic.

Krytyka religii i cudów

David Humefiloz. poddał rygorystycznej analizie teologiczne podstawy wiaryteol., szczególnie w dziele „Dialogi o religiiteol. naturalnej”. Atakował on zwłaszcza argument z celowości (teleologiczny), który głosi, że porządek świata dowodzi istnienia inteligentnego Projektanta.
Hume wskazywał, że świat wykazuje wiele cech nieporządku, a analogia między światem a maszyną (np. zegarkiem) jest słaba i nieuprawniona.

W słynnym rozdziale „O cudach” zawartym w „Badaniach dotyczących rozumu ludzkiego” przedstawił argumentację przeciwko wiarygodności świadectw o zdarzeniach nadprzyrodzonych.
Cud definiował jako naruszenie prawprawn. przyrody, które są potwierdzone przez stałe i jednolite doświadczenie ludzkości.

Rachunek prawdopodobieństwa w wierze

Hume twierdził, że rozsądny człowiek dostosowuje swoją wiaręteol. do dowodównauk.. Prawdopodobieństwo, że świadek się myli, kłamie lub uległ złudzeniu, jest zawsze większe niż prawdopodobieństwo, że stałe prawoprawn. przyrody zostało zawieszone.
Dlatego też żadne świadectwo ludzkie nie może być wystarczającym fundamentem dla uznania cudu, chyba że jego fałszywość byłaby jeszcze bardziej cudowna niż samo zdarzenie.

// Metaforyczny zapis argumentacji Hume'a przeciw cudom:
Wiarygodność(Świadectwo) < Stałość(Prawo Przyrody) => Brak podstaw do uznania cudu

David Hume a koncepcja „Ja”

Większość filozofówfiloz. przed Hume’em przyjmowała istnienie trwałej, niezmiennej jaźni lub duszy, która stanowi o tożsamości jednostki. David Humefiloz., stosując swoją metodęnauk. poszukiwania impresji dla każdej idei, doszedł do radykalnego wniosku.
Twierdził, że kiedy zagląda w głąb siebie, zawsze natyka się na jakąś konkretną percepcję: ciepło, światło, ból, radość.

Nigdy nie udaje mu się uchwycić „siebie” bez jakiejś percepcji. Z tego powodu określił umysł jako „wiązkę lub kolekcję różnych percepcji, które następują po sobie z niepojętą szybkością”.
Tożsamość osobowa jest według niego fikcją wyobraźni, która łączy te zmienne stany w jedną całość na zasadzie pamięci i asocjacji.

Wpływ na rozwój nauki i filozofii

Myśl, którą reprezentował David Humefiloz., wywarła kolosalny wpływ na historię idei. Immanuel Kantfiloz. przyznał słynne, że to lektura Hume’a wyrwała go z „dogmatycznej drzemki” i skłoniła do stworzenia filozofiifiloz. krytycznej.
Hume przygotował grunt pod pozytywizmfiloz. logiczny oraz współczesną psychologię poznawczą.

Ekonomia i historia

Poza filozofiąfiloz., David Humefiloz. był wybitnym historykiem – jego „Historia Anglii” przez dekady była dziełem standardowym. W ekonomii krytykował merkantylizm i rozwijał teorięnauk. pieniądza, wpływając na swojego bliskiego przyjaciela, Adama Smitha.
Dostrzegał ścisły związek między wolnością polityczną a handlem i rozwojem nauknauk..

• Sceptycyzmfiloz.: Nie oznacza zaprzeczenia wszystkiemu, lecz ostrożność w formułowaniu sądówprawn..
• Naturalizm: Próba wyjaśnienia wszystkich zjawisk ludzkich (w tym religiiteol.) za pomocą prawprawn. natury i psychologii.
• Sekularyzm: Hume był jednym z pierwszych myślicieli, którzy zaproponowali system moralny całkowicie niezależny od sankcji religijnej.

Frequently Asked Questions

Czy David Hume był ateistą?

W rejestrze kulturowym Hume często uchodził za ateistę, jednak formalnie jego stanowisko to sceptycyzmfiloz. lub agnostycyzm. Nie twierdził stanowczo, że Bóg nie istnieje, lecz że nie mamy żadnych racjonalnych narzędzi, by dowieść Jego istnienia lub poznać Jego naturę.
Ze względu na ówczesną cenzurę i ostracyzm społeczny, wiele swoich najbardziej radykalnych poglądów religijnych opublikował pośmiertnie.

Na czym polega „problem Hume'a”?

W nauce pod pojęciem tym rozumie się trudność logicznego uzasadnienia wnioskowania indukcyjnego. Chodzi o pytanie: jak możemy na podstawie skończonej liczby obserwacji (np. „ten łabędź jest biały”) formułować uniwersalne prawaprawn. („wszystkie łabędzie są białe”), skoro nie mamy pewności co do przypadków jeszcze niezaobserwowanych?

Czym różni się impresja od idei?

Różnica polega na stopniu żywości i natężenia. Impresja to bezpośrednie doświadczenie (np. ból po oparzeniu), natomiast idea to jedynie wspomnienie lub wyobrażenie tego doświadczenia (np. myśl o tym, że ogień parzy).
Hume podkreślał, że idee są zawsze wtórne wobec impresji.

Dlaczego David Hume jest ważny dla dzisiejszej nauki?

Jego rygorystyczne podejście do dowodównauk. i sceptycyzmfiloz. wobec niefalsyfikowalnych teoriinauk. stanowią fundament metodynauk. naukowej. Hume uczy rozróżniania korelacji (zjawiska występują razem) od przyczynowości (jedno zjawisko wywołuje drugie), co jest kluczowe w nowoczesnej statystyce i badaniach medycznych.

Jak Hume definiował sprawiedliwość?

W ujęciu prawnym i społecznym Hume uważał sprawiedliwość za „cnotę sztuczną”. Nie wynika ona z naturalnego instynktu, lecz z konieczności ochrony własności w warunkach ograniczonej zasobności dóbr i ograniczonej życzliwości ludzi.
Sprawiedliwość jest zatem systemem reguł, które są użyteczne dla społeczeństwa jako całości.

Czy Hume wierzył w wolną wolę?

Hume zaproponował stanowisko nazywane kompatybilizmem. Twierdził, że determinizm (wszystko ma swoją przyczynę) nie kłóci się z wolnością, jeśli wolność rozumiemy jako brak zewnętrznego przymusu.
Człowiek jest wolny, gdy może działać zgodnie ze swoimi pragnieniami, nawet jeśli te pragnienia są zdeterminowane przez jego charakter i wcześniejsze doświadczenia.