Mesjasz W Judaizmie

Mesjasz w judaizmie to pojęcie oznaczające namaszczonego przez Boga króla z dynastii Dawida, który w przyszłości ma przywrócić suwerenność Izraela, zaprowadzić pokój na świecie i zgromadzić rozproszonych Żydów w Ziemi Obiecanej. W przeciwieństwie do doktryny chrześcijańskiejteol., judaizm głównego nurtu nie przypisuje postaci mesjasza natury boskiej, lecz definiuje go jako człowieka, ziemskiego przywódcę politycznego i duchowego, podlegającego prawomprawn. Tory.

Wiarateol. mesjańska żydowska opiera się na przekonaniu, że era mesjańska jest celem historii, a jej nadejście zależy od woli Bożej oraz moralnej postawy narodu wybranego.

W tradycjipot. żydowskiej pojęcie to ewoluowało od biblijnego terminu określającego urzędujących władców i kapłanów, aż po rozbudowane koncepcje eschatologiczne okresu Drugiej Świątyni i średniowiecza. Choć współczesne nurty judaizmu (ortodoksyjny, konserwatywny i reformowany) różnią się w interpretacji charakteru tej postaci, eschatologia żydowska niezmiennie łączy nadzieję mesjańską z naprawą świata (tikun olam) i powszechnym uznaniem jedynobóstwa.

W skrócie

• Mesjasz (Masziach) oznacza dosłownie „namaszczony” i pierwotnie odnosił się do królów i kapłanów Izraela.
• W judaizmie mesjasz jest człowiekiem, a nie bytem boskim czy synem Bożym w sensie ontologicznym.
• Kluczowe kryteria mesjańskie obejmują odbudowę Świątyni w Jerozolimie, powrót Żydów do Izraela i nastanie powszechnego pokoju.
• Zmartwychwstanieteol. w judaizmie (techijat ha-metim) jest ściśle powiązane z erą mesjańską w myśli ortodoksyjnej.
• Majmonides w XII wieku skodyfikował wiaręteol. w mesjasza jako jeden z 13 dogmatów judaizmu.

Etymologia i biblijne korzenie pojęcia

Termin masziach (hebr. מָשִׁיחַ) wywodzi się od rdzenia m-sz-ch, oznaczającego smarowanie lub namaszczanie olejem. W starożytnym Izraelu rytuał ten był formą legitymizacji władzy, co widać w tekstach biblijnych dotyczących Saula czy Dawida (1 Sm 10,1; 1 Sm 16,13). Mesjasz w judaizmie biblijnym nie był więc postacią z odległej przyszłości, lecz konkretnym urzędnikiem sprawującym władzę tu i teraz.

Prorocy izraelscy, tacy jak Izajasz czy Micheasz, zaczęli jednak rozwijać wizję idealnego władcy, który pojawi się w „dniach ostatecznych” (acharit ha-jamim). Według ich zapowiedzi, postać ta ma pochodzić z rodu Jessego, ojca Dawida, i posiadać szczególne dary Ducha Bożego: mądrość, rozum i bojaźń Pańską. W tym ujęciu wiarateol. mesjańska żydowska zaczęła nabierać charakteru eschatologicznego, stając się odpowiedzią na upadek królestwa i wygnanie babilońskie.

Typologia „namaszczonych” w Biblii Hebrajskiej

Eschatologia żydowska i warunki nadejścia mesjasza

Eschatologia żydowska dzieli przyszłe losy świata na dwa główne etapy: Jemot ha-Masziach (Dni Mesjańskie) oraz Olam ha-Ba (Świat Przyszły). Zgodnie z naukaminauk. talmudycznymi, mesjasz nie jest sprawcą cudów w sensie magicznym, lecz realizatorem Bożego planu w ramach historii. Uczony Mojżesz Majmonides (Rambam) w swoim dziele Miszne Torateol. (XII w.) podkreślał, że jeśli ktoś podaje się za mesjasza, ale nie odbuduje Świątyni, nie można go uznać za prawdziwego zbawcę.

W tradycjipot. rabinicznej wymienia się szereg warunków, które musi spełnić kandydat na mesjasza:

• Musi być potomkiem króla Dawida w linii męskiej.
• Musi być biegły w Prawie (Torzeteol.) i przestrzegać wszystkich przykazań (micwot).
• Musi doprowadzić cały naród żydowski do przestrzegania Tory.
• Musi stoczyć „wojny Pańskie”, co interpretuje się jako walkę o wolność Izraela.
• Musi zgromadzić wygnańców z czterech krańców ziemi.

Warto zaznaczyć, że mesjasz w judaizmie jest postacią, która kończy proces wygnania (galut). Dopóki na świecie panuje niesprawiedliwość, wojny, a Żydzi nie mogą swobodnie wyznawać swojej religiiteol. w Ziemi Izraela, uznaje się, że era mesjańska jeszcze nie nastała. Z tego powodu judaizm odrzucił roszczenia Jezusa z Nazaretu, Szabtaja Cwiego czy Jakuba Franka.

Zmartwychwstanie w judaizmie jako element ery mesjańskiej

Zmartwychwstanieteol. w judaizmie (techijat ha-metim) stanowi jeden z najbardziej dyskutowanych elementów wiaryteol.. Faryzeusze, w przeciwieństwie do saduceuszy, wierzyli w powrót zmarłych do życia, co stało się fundamentem późniejszego judaizmu rabinicznego. W traktacie Sanhedrin Miszny (ok. 200 r. n.e.) stwierdza się, że ten, kto zaprzecza, iż zmartwychwstanieteol. jest zapowiedziane w Torzeteol., nie ma udziału w Świecie Przyszłym.

Większość autorytetów religijnych przyjmuje, że zmartwychwstanieteol. nastąpi po nadejściu mesjasza, ale przed ostatecznym sądemprawn.. Majmonides w swoim Liście o zmartwychwstaniuteol. wyjaśniał, że dusze powrócą do ciał, aby móc cieszyć się bliskością Boga w udoskonalonej rzeczywistości. Wiarateol. mesjańska żydowska łączy ten akt z ostatecznym tryumfem sprawiedliwości nad śmiercią i zapomnieniem.

Status doktrynalny zmartwychwstania

Kwestia ta ma status dogmatyczny w judaizmie ortodoksyjnym. Każdego dnia pobożni Żydzi recytują modlitwę Amida, w której drugie błogosławieństwo (Gewurot) wychwala Boga jako tego, który „wielki jest w ratowaniu, ożywia zmarłych w wielkim miłosierdziu”. Jest to orzeczenieprawn. liturgiczne o najwyższej randze, funkcjonujące w tradycjipot. od blisko dwóch tysięcy lat.

Dogmatyzacja wiary mesjańskiej: 13 zasad Majmonidesa

Choć judaizm nie posiada jednego urzędu nauczycielskiego na wzór Magisterium Kościoła, za najbardziej zbliżone do dogmatów uznaje się 13 zasad wiaryteol. sformułowanych przez Majmonidesa w komentarzu do Miszny (traktat Sanhedrin, rozdz. 10). Dwunasta zasada brzmi: „Wierzę pełną wiarąteol. w przyjście Mesjasza i chociaż się opóźnia, mimo to codziennie będę na niego czekał”.

Majmonides nadał wierze w mesjasza status obowiązku religijnego. Według niego:

1. Odrzucenie wiaryteol. w mesjasza jest równoznaczne z odrzuceniem Tory i proroctw Mojżesza.
2. Nie należy próbować obliczać dokładnej daty jego przyjścia (tzw. kicim).
3. Należy skupić się na przestrzeganiu micwot, które „przyspieszają” odkupienie.

Status tej zasady był jednak przedmiotem sporów. Uczeni tacy jak Josef Albo (XV w.) w swoim dziele Sefer ha-Ikkarim twierdzili, że wiarateol. w mesjasza jest ważną tradycjąpot., ale nie stanowi fundamentalnego dogmatu, bez którego judaizm by przestał istnieć. Mimo tych dyskusji, 12. zasada Majmonidesa weszła do powszechnego obiegu liturgicznego w formie hymnu Ani Maamin.

Mesjasz syn Józefa i Mesjasz syn Dawida

Eschatologia żydowska wypracowała koncepcję dwóch mesjaszy, która pojawia się w literaturze talmudycznej i mistycznej (Kabale). Rozróżnienie to pomagało teologomteol. wyjaśnić proroctwa dotyczące cierpienia oraz te dotyczące ostatecznego zwycięstwa. W tradycjipot. tej funkcjonują dwie postaci:

• Masziach ben Josef (Mesjasz syn Józefa): Postać tragiczna, która ma przygotować drogę dla głównego odkupiciela. Według tradycjipot. zginie on w wojnie z wrogami Izraela (często utożsamianymi z Gogiem i Magogiem). Jego śmierć jest interpretowana jako ekspiacja za grzechyteol. narodu.
• Masziach ben Dawid (Mesjasz syn Dawida): Ostateczny wybawca, który pokona śmierć (wskrzeszając syna Józefa) i zaprowadzi wieczne królestwo Boże.

Ta dualistyczna wizja pozwalała społecznościom żydowskim przetrwać okresy prześladowań. Jeśli pojawiał się kandydat na mesjasza, który ponosił klęskę, można było interpretować jego rolę jako Masziach ben Josef, co podtrzymywało nadzieję na przyszłe, ostateczne odkupienie pod wodzą syna Dawida.

Różnice w pojmowaniu mesjasza między nurtami judaizmu

Współczesna wiarateol. mesjańska żydowska nie jest monolitem. Zależy ona od stopnia akceptacji tradycyjnych tekstów oraz podejścia do nowoczesności. Poniższa tabela przedstawia różnice w podejściu do koncepcji mesjasza w głównych odłamach religiiteol..

Judaizm reformowany, w deklaracji z Pittsburgha z 1885 roku, oficjalnie odszedł od wiaryteol. w personalnego mesjasza na rzecz koncepcji postępu moralnego ludzkości. Reformatorzy uznali, że misją Żydów nie jest powrót do państwa teokratycznego, lecz bycie „światłością dla narodów” w diasporze. W nowszych dokumentach (np. Platforma z Columbus, 1937 r.) przywrócono jednak większe znaczenie więzi z Ziemią Izraela, choć interpretacja mesjanizmu pozostała w dużej mierze etyczna.

Spory wokół mesjanizmu w historii

Historia żydowska zna wiele przypadków ruchów mesjańskich, które wywoływały głębokie kryzysy religijne i społeczne. Najsłynniejszym z nich był ruch Szabtaja Cwiego w XVII wieku. Cwi, ogłoszony mesjaszem w 1665 roku w Gazie, zyskał poparcie ogromnej części diaspory, co doprowadziło do masowej histerii religijnej.

Kiedy w 1666 roku Szabtaj Cwi przeszedł na islam pod groźbą kary śmierci ze strony sułtana, wywołało to szok teologiczny. Powstała wówczas doktrynateol. „świętego grzechuteol.”, głosząca, że mesjasz musi zstąpić w otchłań nieczystości, aby ją odkupić od wewnątrz. Ortodoksyjni rabini, tacy jak Jakub Emden, surowo potępili te ruchy, co doprowadziło do zaostrzenia kontroli nad nauczaniem mistycznym i mesjańskim.

Innym istotnym sporem był konflikt między chasydyzmem a mitnagdim (oponentami chasydyzmu) w XVIII wieku. Chasydzi kładli nacisk na „obecność mesjańską” w każdym pokoleniu poprzez postać cadyka (sprawiedliwego przywódcy). Mitnagdim, z Gaonem z Wilna na czele, obawiali się, że takie podejście prowadzi do bałwochwalstwa i osłabienia rygoryzmu halachicznego (prawnego).

Mesjanizm a państwo Izrael

Powstanie nowoczesnego państwa Izrael w 1948 roku postawiło przed żydowską myślą religijną nowe wyzwania. Powstało pytanie: czy Izrael jest „początkiem rozkwitu naszego odkupienia” (reszit cmichat geulatenu), czy jedynie świeckim bytem politycznym bez znaczenia eschatologicznego?

Rabin Abraham Izaak Kook, pierwszy aszkenazyjski naczelny rabin Palestyny, sformułował doktrynę religijnego syjonizmu. Twierdził on, że nawet świeccy pionierzy budujący państwo są nieświadomymi narzędziami w rękach Boga, realizującymi plan mesjański. Z kolei grupy ultraortodoksyjne, takie jak Satmar, uważają istnienie państwa Izrael przed przyjściem mesjasza za grzechteol. i uzurpację woli Bożej.

W nurcie Chabad-Lubawicz pod koniec XX wieku doszło do bezprecedensowej fali mesjanizmu wokół osoby rabina Menachema Mendla Schneersona. Wielu jego zwolenników wierzyło, że jest on oczekiwanym mesjaszem. Po jego śmierci w 1994 roku ruch ten podzielił się na tych, którzy wierzą w jego rychły powrót (zmartwychwstanieteol.), oraz tych, którzy uznają jego mesjański potencjał za niezrealizowany za życia.

FAQ

Czy Żydzi wierzą, że Jezus był mesjaszem?

Nie. Z perspektywy judaizmu Jezus nie spełnił kluczowych proroctw mesjańskich: nie zaprowadził pokoju na świecie, nie zgromadził wszystkich Żydów w Izraelu ani nie odbudował Świątyni. Ponadto koncepcja boskości mesjasza jest sprzeczna z żydowskim dogmatem o jedności i niematerialności Boga.

Kiedy nadejdzie mesjasz według judaizmu?

Tradycjapot. podaje, że mesjasz może przyjść w wyznaczonym czasie (be-ita) lub zostać „przyspieszony” (achiszena) przez dobre uczynki narodu. Talmud wspomina o okresie 6000 lat od stworzenia świata, po którym nastąpi era mesjańska, co według kalendarza żydowskiego przypada na rok 2240 n.e.

Czy mesjasz musi czynić cuda?

Według Majmonidesa – nie. Mesjasz ma być przede wszystkim mędrcem i sprawiedliwym królem. Jego sukces w przywróceniu Prawaprawn. i suwerenności Izraela jest sam w sobie dowodemnauk. jego posłannictwa. Cuda są traktowane jako element drugorzędny lub symboliczny.

Jaka jest różnica między mesjaszem a prorokiem?

Prorok jest przekaźnikiem woli Bożej, natomiast mesjasz jest wykonawcą tej woli w wymiarze politycznym i społecznym. Mesjasz sam w sobie może posiadać dar proroctwa, ale jego głównym zadaniem jest zmiana struktury świata, a nie tylko głoszenie słowa.

Co stanie się z nie-Żydami w erze mesjańskiej?

Prorocy izraelscy zapowiadali, że w czasach mesjańskich wszystkie narody porzucą bałwochwalstwo i uznają jednego Boga. Nie oznacza to nawrócenia na judaizm, lecz przestrzeganie siedmiu prawprawn. potomków Noego (uniwersalnego kodeksu moralnego). Świat ma stać się miejscem wolnym od głodu i nienawiści dla całej ludzkości.

Współczesna dyskusja nad postacią mesjasza często przenosi ciężar z konkretnej osoby na odpowiedzialność zbiorową. Wiele współczesnych komentarzy podkreśla, że mesjasz w judaizmie to postać, której nadejście jest procesem, w którym udział bierze każdy człowiek poprzez akty dobroci i sprawiedliwości społecznej. Ta perspektywa pozwala zachować żywotność nadziei mesjańskiej nawet w zsekularyzowanym świecie, czyniąc z niej potężne narzędzie motywacji etycznej.