Idżma

Idżma to w prawie i teologiiteol. islamu powszechna, jednolita zgoda uczonych (mujtahidów) należących do wspólnoty muzułmańskiej w danej epoce, dotycząca konkretnego rozstrzygnięcia prawnego lub religijnego. Stanowi ona trzecie z czterech klasycznych źródeł szariatu (prawaprawn. muzułmańskiego), obok Koranuteol., Sunny oraz kijas (analogii). Zgodnie z tradycyjną doktrynąteol. sunnicką, orzeczenieprawn. objęte tym konsensusem zyskuje status niepodważalnego i wiążącego dla wszystkich wiernych, ponieważ uznaje się, że wspólnota muzułmańska jako całość jest chroniona przez Boga przed błędem.

W skrócie

• Definicjafiloz.: Idżma to powszechny konsensus uczonych islamu (mujtahidów) w kwestiach prawno-dogmatycznych.
• Ranga: Jest trzecim w hierarchii źródłem prawaprawn. i teologiiteol. po Koranieteol. i Sunnie.
• Nieomylność: Tradycjapot. islamska przyjmuje zasadę, że wspólnota (Umma) nie może zjednoczyć się w błędzie.
• Rodzaje: Rozróżnia się idżmę wyraźną (werbalną) oraz milczącą (brak sprzeciwu).
• Zakres: Dotyczy spraw, których nie rozstrzyga wprost tekst objawiony lub Sunna.
• Skutek prawny: Raz osiągnięty konsensus staje się ostatecznym argumentem (hujja), którego nie można podważyć w przyszłości.

Istota i definicja pojęcia idżma

Termin idżma wywodzi się z arabskiego rdzenia j-m-‘, oznaczającego gromadzenie lub jednoczenie. W ujęciu technicznym, stosowanym przez islamskie prawoznawstwoprawn. (usul al-fiqh), idżma znaczenie swoje opiera na jednomyślności. Nie chodzi tu jednak o powszechne głosowanie wszystkich wiernych, lecz o zgoda uczonych islam posiadających kwalifikacje do samodzielnej interpretacji źródeł (ijtihad).

Współcześni badacze islamu, tacy jak Wael Hallaq w swoich opracowaniach z zakresu historii prawaprawn. muzułmańskiego, wskazują, że idżma pełni funkcję stabilizatora systemu. Pozwala ona na transformację wyników indywidualnych dociekań prawników w obiektywne i niezmienne normy prawneprawn.. Konsensus w islamie sprawia, że interpretacja ludzka zyskuje rangę niemal równą tekstowi objawionemu pod względem mocy obowiązującej.

Kluczowe elementy definicyjne idżmy obejmują:

1. Podmiot: Wyłącznie wykwalifikowani prawnicy-teolodzy (mujtahidun).

2. Przedmiot: Kwestie religijne, prawne lub etyczne wymagające rozstrzygnięcia.

3. Okres: Zgoda musi wystąpić w konkretnym czasie po śmierci Proroka Mahometa.

4. Jednomyślność: Według większości szkół wymagana jest zgoda absolutna wszystkich uczonych epoki.

Idżma w systemie źródeł prawa (Usul al-Fiqh)

Podstawy teologiczne i dowodowe

Uzasadnienie dla autorytetu idżmy uczeni islamscy wywodzą z dwóch głównych źródeł: Koranuteol. oraz tradycjipot. prorockiej (hadisów). Choć sam termin "idżma" nie pojawia się w tekście Koranuteol. w znaczeniu technicznym, zwolennicy tej doktrynyteol., jak np. Asz-Szafi'i (zm. 820 r. n.e.), powołują się na werset 4:115. Mówi on o karze dla tych, którzy "podążają drogą inną niż droga wierzących".

Najsilniejszym argumentem za prawomocnością konsensusu jest jednak często przytaczany hadis: "Moja wspólnota nigdy nie zjednoczy się w błędzie". Mimo że tradycjonaliści spierają się o autentyczność konkretnych przekazów zawierających to sformułowanie, teolodzy sunniccy przyjęli, że mnogość podobnych narracji tworzy pewność co do sensu (mutawatir bi-l-ma‘na). Na tej podstawie uznaje się, że idżma posiada sankcję boską.

W tradycjipot. klasycznej przyjmuje się, że idżma nie może tworzyć całkowicie nowych prawprawn., lecz musi opierać się na istniejącej wskazówce (sanad) zawartej w Koranieteol. lub Sunnie. Zgoda uczonych islam pełni więc funkcję deklaratywną – potwierdza, że dana interpretacja źródła jest jedyną poprawną i wyklucza inne możliwości rozumienia tekstu.

Rodzaje konsensusu w islamie

Islamska naukanauk. o prawie rozróżnia kilka form osiągania porozumienia, które różnią się stopniem pewności (yaqin) oraz sposobem manifestacji. Najwyższą rangę ma idżma al-qawli, czyli konsensus wyraźny. Dochodzi do niego, gdy każdy z uczonych danej epoki publicznie i jednoznacznie wypowie się za konkretnym rozwiązaniem prawnym.

Drugim rodzajem jest idżma as-sukuti, czyli konsensus milczący. Polega on na tym, że jeden lub kilku uczonych formułuje opinię, a reszta środowiska prawniczego, wiedząc o niej, nie zgłasza sprzeciwu przez określony czas. Status tego rodzaju zgody jest przedmiotem debaty między szkołami prawnymi (mazhabami). Szkoła hanaficka skłania się do uznania jej za wiążącą, podczas gdy szkoła szafi'icka wykazuje w tej kwestii większy sceptycyzmfiloz..

Warto również wskazać na podział ze względu na zakres podmiotowy:

• Idżma al-Umma: Konsensus całej wspólnoty w sprawach fundamentalnych (np. obowiązek modlitwy).
• Idżma al-Aimma: Zgoda wybitnych imamów i założycieli szkół prawnych.
• Idżma as-Sahaba: Konsensus Towarzyszy Proroka, uznawany za najbardziej autorytatywny i niemożliwy do zmiany.

Procedura orzekania i warunki ważności

Aby można było mówić o zaistnieniu idżmy, muszą zostać spełnione surowe kryteria wypracowane przez klasyczną jurysprudencjęprawn.. Uczeni tacy jak Al-Ghazali (zm. 1111 r. n.e.) w dziele Al-Mustasfa precyzowali, że konsensus wymaga udziału wszystkich żyjących w danym czasie mujtahidów. Jeśli choć jeden uznany autorytet zgłosi ikhtilaf (sprzeciw, różnicę zdań), idżma nie zostaje sformułowana.

Wymóg ten sprawia, że idżma znaczenie swoje w praktyce historycznej ograniczała często do fundamentalnych zasad wiaryteol. i kultu. W sprawach szczegółowych (furu') osiągnięcie absolutnej jednomyślności bywało trudne, co otwierało przestrzeń dla dopuszczalnego pluralizmu prawnego. Raz jednak zatwierdzona idżma staje się qat'i (ostateczna) i zamyka drogę do dalszych poszukiwań (ijtihad) w danej kwestii.

Funkcja dogmatyczna i prawna idżmy

Z perspektywy teoriinauk. dogmatu, idżma pełni rolę analogiczną do orzeczeń soborów powszechnychteol. w chrześcijaństwie, choć mechanizm jej powstawania jest zdecentralizowany. Nie istnieje w islamie żadna oficjalna instytucja (jak urząd papieski czy synodteol.), która zwoływałaby głosowanie. Konsensus w islamie wyłania się organicznie w procesie wymiany myśli między szkołami w centrach naukowych takich jak Bagdad, Kair czy Kordoba.

Dogmatyczny status idżmy sprawia, że osoba odrzucająca prawdę ustaloną przez powszechny konsensus może zostać uznana za innowatora (mubtadi') lub w skrajnych przypadkach za apostatę. Dotyczy to jednak tylko spraw ustalonych w sposób absolutnie pewny (darurat al-din), czyli koniecznych do uznania za muzułmanina.

W obszarze prawaprawn., idżma sankcjonuje praktyki, które nie mają bezpośredniego oparcia w tekście Koranuteol.. Przykładem jest kwestia wyboru kalifa po śmierci Mahometa. Ponieważ Koranteol. nie precyzuje procedury sukcesji, to właśnie zgoda uczonych islam i szerszej wspólnoty (idżma as-sahaba) usankcjonowała wybór Abu Bakra, nadając temu wydarzeniu rangę precedensu o mocy prawnej.

Różnice między szkołami i nurtami

Choć cztery główne szkoły sunnickie (hanafici, malikici, szafi'ici i hanbalici) uznają idżmę za źródło prawaprawn., różnią się w definicjifiloz. tego, czyj konsensus jest wiążący. Szkoła malikicka, założona przez Malika ibn Anasa (zm. 795 r. n.e.), kładzie szczególny nacisk na 'amal ahl al-Medina – praktykę mieszkańców Medyny. Malikici argumentowali, że skoro Medyna była miejscem życia Proroka, to zgodne zachowanie jej mieszkańców jest żywą idżmą, która przewyższa inne dowodynauk..

Zupełnie inne podejście prezentuje szyizm. Szyici odrzucają sunnicką koncepcję idżmy jako samodzielnego źródła prawdy. Dla nich konsensus ma wartość tylko wtedy, gdy w jego skład wchodzi opinia Nieomylnego Imama. W praktyce szyickiej idżma służy raczej do odkrywania woli Imama w czasach jego wielkiej nieobecności (ghayba), a nie jako suwerenne narzędzie wspólnoty.

Współcześnie myśliciele modernistyczni, tacy jak Muhammad Abduh czy Fazlur Rahman, postulowali redefinicję idżmy. Argumentowali oni, że w dobie państw narodowych i parlamentów, idżma powinna zostać zinstytucjonalizowana jako zgoda wybranych zgromadzeń ustawodawczych lub szeroki konsensus opinii publicznej, co miałoby umożliwić reformę prawaprawn. muzułmańskiego.

Porównanie stanowisk wobec idżmy

Spory o zasięg i możliwość zaistnienia idżmy

Jednym z najpoważniejszych zarzutów wobec koncepcji idżmy, podnoszonym zarówno przez historycznych sceptyków (np. teologówteol. mutazylickich), jak i nowożytnych badaczy, jest trudność techniczna w jej stwierdzeniu. Jak w VIII czy IX wieku można było z absolutną pewnością stwierdzić, że każdy wykwalifikowany prawnik od Transoksanii po Al-Andalus wyraził zgodę na daną opinię?

Ibn Hazm (zm. 1064 r. n.e.), wybitny uczony ze szkoły zahiryckiej, twierdził, że realnie możliwa do stwierdzenia jest jedynie idżma Towarzyszy Proroka. Argumentował on, że po ich rozproszeniu się po świecie i wzroście liczby muzułmanów, osiągnięcie powszechnego konsensusu stało się fizycznie niemożliwe. W ten sposób ograniczał on zakres tego źródła, pozostawiając więcej miejsca dla literalnej interpretacji tekstów (Koranuteol. i hadisów).

Krytycy koncepcji milczącej zgody (as-sukuti) wskazują z kolei, że milczenie nie musi oznaczać aprobaty. Może wynikać ze strachu przed prześladowaniami politycznymi (taqiyya) lub po prostu z braku informacji o wydanym wyroku. Mimo to w klasycznym usul al-fiqh przeważa pogląd, że skoro Bóg obiecał ochronę Ummy przed błędem, to mechanizm ten musi działać w praktyce, nawet jeśli techniczne sprawdzenie zgody każdego prawnika jest utrudnione.

Idżma a pojęcia pokrewne

Warto precyzyjnie rozgraniczyć idżmę od innych pojęć, z którymi bywa mylona w literaturze popularnonaukowej. Idżma znaczenie swoje opiera na dogmatycznej ostateczności, co odróżnia ją od mashhura (opinii szeroko znanej, ale nieobjętej konsensusem) czy ittifaq (zgody ograniczonej tylko do dwóch lub trzech szkół prawnych).

Konsensus w islamie nie jest również tym samym co 'urf (prawoprawn. zwyczajowe). Zwyczaj może być lokalny i ulegać zmianie, natomiast idżma ma ambicję uniwersalności i wieczności. Raz sformułowana idżma nie może zostać uchylona przez późniejszy konsensus, co buduje architekturę prawną o bardzo wysokim stopniu trwałości, porównywalną do katolickiego pojęcia depozytu wiaryteol..

Współcześnie termin ten bywa też zestawiany z zachodnim pojęciem "umowy społecznej" lub "demokracji". Jednak w klasycznym ujęciu islamskim źródłem suwerenności nie jest lud, lecz Bóg, a uczeni jedynie wspólnie rozpoznają Jego wolę. Dlatego zgoda uczonych islam jest procesem epistemologicznym (poznawczym), a nie legislacyjnym (twórczym) w sensie świeckim.

FAQ

Czy idżma może zmienić zakazy zawarte w Koranieteol.?

Zgodnie z ortodoksyjną doktrynąteol. sunnicką, idżma nie ma mocy uchylania (naskh) jasnych i jednoznacznych nakazów Koranuteol.. Służy ona do interpretacji miejsc niejasnych lub rozstrzygania kwestii, o których milczą teksty objawione. Żaden konsensus nie mógłby np. znieść obowiązku postu w Ramadanie, gdyż jest on ustanowiony przez tekst wyższego rzędu.

Kto decyduje, kto jest "uczonym" (mujtahidem) uprawnionym do idżmy?

Nie ma centralnego rejestru. Status mujtahida zyskuje się poprzez uznanie w środowisku naukowym, posiadanie odpowiedniego wykształcenia (znajomość arabszczyzny, nauknauk. o Koranieteol., hadisów i logikifiloz.) oraz publikowanie autorytatywnych opinii prawnych (fatw). Jest to system wzajemnej weryfikacji kompetencji wewnątrz wspólnoty uczonych.

Czy obecnie formułuje się nowe idżmy?

W świecie współczesnym formowanie idżmy w tradycyjnym sensie jest skrajnie trudne ze względu na ogromne rozproszenie autorytetów i brak jednolitej struktury politycznej świata muzułmańskiego. Próby podejmowane przez organizacje takie jak Organizacja Współpracy Islamskiej czy Międzynarodowa Akademia Fiqh w Dżuddzie mają na celu wypracowanie współczesnego konsensusu w sprawach bioetycznych czy finansowych, jednak ich moc wiążąca bywa przedmiotem dyskusji.

Czy idżma dotyczy tylko spraw religijnych?

Tradycyjnie tak. Zakres idżmy obejmuje 'ibadat (sprawy kultu) oraz mu'amalat (relacje społeczne i prawne regulowane przez religięteol.). Nie stosuje się jej do nauknauk. przyrodniczych czy kwestii czysto technicznych, chyba że mają one bezpośredni wpływ na praktykę religijną.

Status prawny orzeczeń opartych na idżmie

W klasycznej jurysprudencjiprawn. muzułmańskiej przyjmuje się, że dowódnauk. płynący z idżmy jest qat'i al-thubut (pewny co do autentyczności) oraz qat'i al-dalala (pewny co do znaczenia). Oznacza to, że po jej stwierdzeniu, dany problem przestaje być przedmiotem ijtihadu. Uznaje się, że debata została zamknięta, a rozwiązanie stało się częścią niezmiennego prawaprawn. Bożego na ziemi.

Współczesne wyzwania, przed którymi stoi idżma, wiążą się z procesami globalizacji. Wielu myślicieli wskazuje na potrzebę wypracowania "globalnej idżmy", która uwzględniałaby głosy muzułmanów żyjących w mniejszościach, co stanowiłoby istotne przesunięcie w stosunku do klasycznej wizji konsensusu wypracowywanego wewnątrz Dar al-Islam (Domu Islamu). Proces ten pozostaje jedną z najbardziej dynamicznych i spornych kwestii we współczesnej myśli islamskiej.