Monofizytyzm

Monofizytyzm to chrześcijańska doktrynateol. chrystologiczna powstała w V wieku, według której Jezus Chrystusteol. posiada tylko jedną naturę - boską, która całkowicie wchłonęła naturę ludzką. Kościół rzymskokatolickiteol. oraz Cerkiew prawosławna uznają ten pogląd za herezję, przeciwstawiając mu dogmat o dwóch naturach (boskiej i ludzkiej) współistniejących w jednej osobie Zbawiciela.

Kluczowe aspekty tego pojęcia obejmują:

• Twierdzenie o jednej naturze (gr. moné physis) po zjednoczeniu Słowa z ciałem.
• Odrzucenie nauczania Soboruteol. Chalcedońskiego z 451 roku.
• Powstanie odrębnych struktur kościelnych, znanych dziś jako Kościołyteol. orientalne.
• Długotrwałe spory polityczno-religijne wewnątrz Cesarstwa Bizantyńskiego.

W skrócie

• Definicjafiloz.: Monofizytyzm naucza, że w Chrystusie istnieje tylko jedna, boska natura.
• Geneza: Powstał jako radykalna reakcja na nestorianizm w V wieku n.e.
• Status: Potępiony jako herezja na Soborzeteol. Chalcedońskim w 451 roku.
• Główni przedstawiciele: Mnich Eutyches oraz patriarcha Dioskor.
• Skutki: Doprowadził do trwałej schizmyteol. i powstania Kościołówteol. przedchalcedońskich.
• Różnica: Należy go odróżniać od miiafizytyzmu, wyznawanego przez dzisiejsze Kościołyteol. koptyjskie czy ormiańskie.

Podstawy doktrynalne monofizytyzmu

Termin monofizytyzm wywodzi się z dwóch greckich słów: monos (jedyny) oraz physis (natura).

Zwolennicy tego nurtu utrzymywali, że bóstwo Chrystusa jest tak dominujące, iż człowieczeństwo zostało w nim "rozpuszczone" niczym kropla octu w oceanie.

W ich ujęciu Jezus nie mógł być współistotny ludziom w swoim człowieczeństwie po Wcieleniu.

Z punktu widzenia teologiiteol. monofizyckiej, przyjęcie dwóch natur sugerowałoby rozbicie jedności osoby Chrystusa.

Monofizytyzm nauczanie opierał na przekonaniu, że jakakolwiek dwoistość po zjednoczeniu (łac. unio) prowadzi do błędu nestorianizmu.

Nestorianizm, potępiony w 431 roku, głosił bowiem istnienie dwóch odrębnych osób w Chrystusie.

Warto zauważyć, że dla monofizytów termin "natura" był tożsamy z terminem "osoba" (gr. hypostasis).

Skoro Chrystus jest jedną osobą, musi więc - według tej logikifiloz. - posiadać jedną naturę.

Takie ujęcie stało się fundamentem długotrwałego konfliktu z teologiąteol. rzymską i konstantynopolitańską.

Porównanie stanowisk chrystologicznych

Kontekst historyczny i postać Eutychesa

Monofizyci historia wskazuje na rok 448 jako moment eskalacji sporu.

Eutyches, archimandryta (przełożony klasztoru) z Konstantynopola, zaczął publicznie głosić, że ciało Chrystusa nie jest współistotne (gr. homoousios) ciałom zwykłych ludzi.

Twierdził on, że przed zjednoczeniem istniały dwie natury, ale po zjednoczeniu pozostała tylko jedna.

Lokalny synodteol. w Konstantynopolu pod przewodnictwem patriarchy Flawiana potępił Eutychesa w 448 roku.

Eutyches nie uznał tego wyroku i odwołał się do biskupa Rzymuteol., Leona I, oraz patriarchy Aleksandrii, Dioskora.

Dioskor, dążąc do wzmocnienia pozycji Aleksandrii, udzielił wsparcia Eutychesowi, co doprowadziło do zwołania kolejnego zgromadzenia.

W 449 roku odbył się synodteol. w Efezie, który przeszedł do historii pod nazwą "synoduteol. zbójeckiego" (łac. latrocinium Ephesinum).

Pod naciskiem wojska i zwolenników Dioskora, zgromadzenie przywróciło Eutychesa na urząd i usunęło jego przeciwników.

Papieżteol. Leon I natychmiast odrzucił te postanowienia, co przygotowało grunt pod rozstrzygający Sobór Chalcedoński.

Sobór Chalcedoński i dogmat o dwóch naturach

W 451 roku cesarz Marcjan zwołał czwarty sobór powszechnyteol. w Chalcedonie, aby ostatecznie uregulować kwestię chrystologiczną.

Głównym dokumentem soboruteol. stał się Tomus ad Flavianum (Tom do Flawiana) autorstwa papieżateol. Leona I.

Dokument ten precyzyjnie definiował, że w Chrystusie istnieją dwie natury, które nie uległy zmianie ani zmieszaniu.

Ojcowie soborowiteol. sformułowali definicjęfiloz. wiaryteol., według której jedna natura Chrystusa herezja polega na negacji pełnego człowieczeństwa Zbawiciela.

Zgodnie z orzeczeniemprawn., natury są zjednoczone w jednej osobie "bez zmieszania, bez zmiany, bez podzielenia i bez rozłączenia".

Sformułowanie to miało na celu jednoczesne odrzucenie błędów Nestoriusza oraz Eutychesa.

Sobórteol. Chalcedoński pozbawił Dioskora urzędu i wyklął Eutychesa, co formalnie uczyniło monofizytyzm doktrynąteol. zakazaną w Cesarstwie.

Mimo to, opór wobec chalcedońskiej definicjifiloz. był ogromny, szczególnie w Egipcie, Syrii i Armenii.

Spór ten przestał być jedynie kwestią teologiczną, stając się zarzewiem buntu politycznego przeciwko władzy Konstantynopola.

Rozróżnienie: Monofizytyzm a Miiafizytyzm

Współczesna teologiateol. ekumeniczna zwraca uwagę na istotne rozróżnienie między monofizytyzmem a miiafizytyzmem.

Przedstawiciele dzisiejszych Kościołówteol. orientalnych (np. Koptyjskiego czy Ormiańskiego) odrzucają termin "monofizytyzm" jako obraźliwy i niedokładny.

Twierdzą oni, że nie wyznają naukinauk. Eutychesa o wchłonięciu człowieczeństwa przez bóstwo.

Miiafizytyzm opiera się na formule św. Cyryla Aleksandryjskiego: "jedna natura Boga Słowa wcielona" (gr. mia physis tou Theou Logou sesarkomene).

Dla zwolenników tej doktrynyteol. słowo mia (jedna) oznacza jedność kompozytową, a nie liczbową jedyność wykluczającą człowieczeństwo.

Przyjmują oni, że Chrystus jest "z dwóch natur" (gr. ek dyo physeon), ale nie "w dwóch naturach" (gr. en dyo physesin).

Kościół katolickiteol. w dokumentach po Soborzeteol. Watykańskim II (np. we wspólnych deklaracjach chrystologicznych z lat 70. i 80. XX wieku) uznał, że wiele z tych różnic ma charakter terminologiczny.

Wskazano, że obie strony wyznają tę samą wiaręteol. w pełne bóstwo i pełne człowieczeństwo Chrystusa, używając jedynie innego języka pojęciowego.

Niemniej jednak, historyczny monofizytyzm w formie eutychiańskiej pozostaje potępiony przez obie tradycjepot..

Konsekwencje polityczne i schizma

Spór o natury Chrystusa doprowadził do trwałego podziału chrześcijaństwa na Bliskim Wschodzie.

Cesarze bizantyńscy, tacy jak Zenon czy Justynian I, próbowali załagodzić konflikt poprzez dokumenty kompromisowe, np. Henotikon (482 r.).

Działania te często przynosiły odwrotny skutek, prowadząc do zerwania jedności z Rzymem (tzw. schizmateol. akacjańska).

W Syrii ruch antychalcedoński skonsolidował się dzięki działalności Jakuba Baradeusza w VI wieku.

Od jego imienia zwolenników tej tradycjipot. nazywano niekiedy jakobitami.

W Egipcie większość ludności poparła patriarchów odrzucających Chalcydon, co stworzyło podwaliny pod dzisiejszy Kościółteol. Koptyjski.

Osłabienie wewnętrzne Cesarstwa Bizantyńskiego spowodowane tymi sporami ułatwiło późniejsze podboje arabskie w VII wieku.

Ludność egipska i syryjska, zmęczona prześladowaniami ze strony ortodoksyjnych władz w Konstantynopolu, często nie stawiała oporu nowym najeźdźcom.

Z czasem Kościołyteol. te stały się mniejszościami w świecie muzułmańskim, zachowując jednak swoją specyficzną chrystologię do dziś.

Filozoficzne podłoże sporu

Głównym problemem filozoficznym leżącym u podstaw monofizytyzmu była trudność w zdefiniowaniu relacji między substancją a osobą.

W starożytnej myśli greckiej pojęcie physis często stosowano zamiennie z hypostasis (podstawa, osoba).

Jeśli przyjmiemy, że natura określa konkretny byt, to istnienie dwóch natur musi oznaczać istnienie dwóch bytów.

Monofizyci obawiali się, że przyznanie Chrystusowi pełnej, odrębnej natury ludzkiej uczyni z Niego "zwykłego człowieka", w którym Bóg jedynie zamieszkał.

Ich przeciwnicy, dyofizyci, wskazywali natomiast, że jeśli Chrystus nie ma ludzkiej natury, to nie może w pełni zbawić ludzkości.

Zgodnie z zasadą sformułowaną przez św. Grzegorza z Nazjanzu: "to, co nie zostało przyjęte, nie zostało uzdrowione".

W toku dyskusji wykształciły się precyzyjne narzędzia logiczne, które później wykorzystała scholastyka.

Rozróżnienie między "naturą" (coś, co określa gatunek) a "osobą" (ktoś, kto posiada naturę) stało się fundamentem zachodniej antropologii.

Monofizytyzm, poprzez swoją radykalną negację tego rozróżnienia, wymusił na teologachteol. doprecyzowanie tych kluczowych kategorii.

Pochalcedońskie rozłamy i wewnętrzne nurty doktrynalne

Odrzucenie ustaleń Soboruteol. Chalcedońskiego nie doprowadziło do stworzenia jednolitego bloku teologicznego po stronie przeciwników naukinauk. o dwóch naturach. Wewnątrz tego ruchu szybko doszło do głębokich podziałów wokół kwestii szczegółowych, z których najważniejsza dotyczyła stopnia podległości ciała Chrystusa cierpieniu i zniszczalności przed Zmartwychwstaniemteol.. Biskupteol. Seweryn z Antiochii reprezentował stanowisko umiarkowane, twierdząc, że ciało Chrystusa z natury podlegało ludzkim słabościom, takim jak głód, ból czy zmęczenie.

Z kolei Julian z Halikarnasu głosił doktrynę zwaną aftartodoketyzmem, według której ciało Zbawiciela od momentu Wcielenia było całkowicie niezniszczalne i niepodległe biologicznej skazie, a Jego cierpienia miały charakter wyłącznie dobrowolnego cudu.

Kolejnym obszarem polemik w środowiskach niechalcedońskich stała się kwestia zakresu ludzkiej wiedzy Chrystusa. Zwolennicy nurtu zwanego agnoetyzmem, któremu początek dał diakon Temistiusz z Aleksandrii, utrzymywali, że ludzka świadomość Chrystusa podlegała naturalnym ograniczeniom i brakowi pełnej wiedzy, na co wskazywać miały fragmenty ewangeliczne dotyczące nieznajomości dnia Sąduprawn. Ostatecznego. Pogląd ten spotkał się z ostrym sprzeciwem zarówno ze strony ortodoksji chalcedońskiej, jak i większości teologówteol. antychalcedońskich, którzy uznawali przypisywanie Chrystusowi jakiejkolwiek formy niewiedzy za niedopuszczalne naruszenie Jego boskiej godności.

Ewolucja sporów chrystologicznych w VII wieku przyniosła ze strony władz w Konstantynopolu próby wypracowania nowych formuł pojednawczych, opartych na idei monenergizmu oraz monotelityzmu. Pierwsza z tych doktryn zakładała, że Chrystus działał poprzez jedną bosko-ludzką energię, natomiast druga przypisywała Mu tylko jedną wolę. Inicjatywy te, wspierane przez cesarza Herakliusza oraz patriarchę Sergiusza I, miały na celu polityczne zjednoczenie Cesarstwa Bizantyńskiego w obliczu narastającego zagrożenia ze strony Arabów.

Ostatecznie jednak obie koncepcje zostały odrzucone i potępione na Soborzeteol. Konstantynopolitańskim III w 681 roku jako ukryta forma monofizytyzmu.

FAQ

Czym monofizytyzm różni się od ortodoksji?

Główna różnica polega na liczbie natur przypisywanych Jezusowi Chrystusowi po Wcieleniu.

Ortodoksja (katolicyzm i prawosławie) naucza o dwóch pełnych naturach - boskiej i ludzkiej - w jednej osobie.

Monofizytyzm twierdzi, że po zjednoczeniu istnieje tylko jedna natura, zazwyczaj utożsamiana z boskością.

Czy Kościół Ormiański jest monofizycki?

Z punktu widzenia teologiiteol. rzymskokatolickiej i prawosławnej, Kościółteol. Ormiański historycznie odrzucał Sobórteol. Chalcedoński.

Sami Ormianie określają się jednak jako miiafizyci, a nie monofizyci w sensie eutychiańskim.

W 1996 roku papieżteol. Jan Paweł II i katolikos Karekin I podpisali deklarację, w której uznali wspólną wiaręteol. w Chrystusa.

Dlaczego monofizytyzm uznano za herezję?

Kościółteol. uznał tę doktrynę za niebezpieczną, ponieważ podważała ona realność ludzkich cierpień i doświadczeń Jezusa.

Jeśli Chrystus nie miałby ludzkiej natury, Jego śmierć na krzyżu byłaby jedynie pozorna (tzw. doketyzm).

W konsekwencji zbawienieteol. człowieka, oparte na solidarności Boga z ludzką naturą, stałoby się niemożliwe.

Kto dzisiaj wyznaje doktryny zbliżone do monofizytyzmu?

Współcześnie termin ten bywa błędnie stosowany wobec tzw. Kościołówteol. orientalnych (przedchalcedońskich).

Należą do nich: Kościółteol. Koptyjski, Etiopski, Erytrejski, Syryjski (Syriacki), Malankarski oraz Ormiański.

Grupy te oficjalnie potępiają Eutychesa, twórcę skrajnego monofizytyzmu, trzymając się naukinauk. o "jednej naturze wcielonej".

Jakie dokumenty potępiają monofizytyzm?

Najważniejszym dokumentem jest Definicjafiloz. Wiaryteol. z Soboruteol. Chalcedońskiego (451 r.).

Wcześniej poglądy te odrzucił synodteol. w Konstantynopolu (448 r.) oraz wspomniany Tomus ad Flavianum papieżateol. Leona I.

W tradycjipot. katolickiej potwierdzeniem tych orzeczeń są kanonyteol. Soboruteol. Konstantynopolitańskiego II (553 r.).

Status monofizytyzmu w prawie kanonicznym i teologii

Z punktu widzenia Kodeksu Prawaprawn. Kanonicznego Kościoła katolickiegoteol., monofizytyzm stanowi klasyczny przykład herezji materialnej i formalnej.

Zgodnie z kanonemteol. 751, herezją jest uporczywe negowanie po przyjęciu chrztu jakiejś prawdy, w którą należy wierzyć wiarąteol. boską i katolicką.

Ponieważ naukanauk. o dwóch naturach jest dogmatem zdefiniowanym uroczyście (de fide reformata), jej odrzucenie wiąże się z ekskomuniką latae sententiae.

W teologiiteol. systematycznej monofizytyzm jest analizowany jako błąd metodologiczny polegający na absolutyzacji jedności kosztem różnorodności.

Współcześni teolodzy wskazują, że monofizytyzm może objawiać się nie tylko w sferze dogmatycznej, ale i pobożnościowej.

Mówi się o "monofizytyzmie praktycznym", gdy wierni zapominają o prawdziwym człowieczeństwie Jezusa, traktując Go wyłącznie jako Boga ukrytego pod maską człowieka.

W dialogu ekumenicznym dąży się do wyjaśnienia, w jakim stopniu potępienia z V wieku dotyczyły realnych błędów, a w jakim były wynikiem nieporozumień językowych.

Mimo to, formalny status monofizytyzmu jako błędu doktrynalnego w głównych nurtach chrześcijaństwa pozostaje niezmienny.

Jest on traktowany jako istotny punkt odniesienia przy definiowaniu granic ortodoksyjnej chrystologii.